برگی از زندگانی ایشان بهمراه فضائل:

 

محمد بن حسن (زاده ۲۵۵ق)، مشهور به امام مهدی، امام زمان و حجت بن الحسن، دوازدهمین امام شیعیان امامی. بر اساس منابع شیعی، تولد امام زمان مخفی داشته شد و جز چند تن از یاران خاص امام حسن عسکری، کسی امام دوازدهم را ندید. به باور امامیه، امام مهدی(علیه السلام) منجی آخر الزمان و همان مهدی موعود است، عمری دراز دارد و دورانی طولانی را در غیبت زندگی خواهد کرد. او سرانجام به اراده الهی ظهور و قیام می‌کند و به عدل و داد بر جهان حکومت خواهد کرد.

تفاسیر شیعه، با اتکا به روایات معصومین، پاره‌ای از آیات قرآن کریم را درباره امام زمان دانسته‌اند. روایات بسیاری از ائمه درباره امام زمان، زندگی و غیبت و حکومت او نقل شده و کتاب‌های حدیثی فراوانی با هدف نقل این روایات نوشته شده است.

بسیاری از اماکن در نقاط مختلف به امام زمان منسوب شده است؛ مثل


-         سرداب غیبت در سامرا

-         مسجد سهله در کوفه

-         مسجد جمکران در نزدیکی قم.


ادعیه و اذکار فراوانی برای ارتباط با امام زمان در عصر غیبت ذکر شده و بر اساس برخی احادیث، دیدار با امام زمان، در عصر غیبت هم ممکن است. برخی از عالمان شیعه، حکایت‌هایی از دیدار برخی افراد با امام زمان را در کتاب‌های خود ذکر کرده‌اند.

1- نام، کُـنیِه ‌ها و القاب

در احادیث شیعه، برای امام دوازدهم نام‌هایی همچون محمد، احمد و عبدالله ذکر شده است. با این همه او در میان شیعیان بیشتر با نام مهدی شناخته می‌شود که از لقب‌های اوست. [1] بر اساس احادیث متعدد، او همنام پیامبر اسلام است. [2] در برخی احادیث و منابع مکتوب شیعه مانند: الکافی و کمال الدین، نام او با حروف جدا و به صورت «م ح م د» آمده است. [3] این مبهم‌نویسی به سبب احادیث متعددی است که بردن نامِ او را ممنوع دانسته‌اند. [4]

  • حرمت تسمیه

احادیث فراوانی در منابع شیعه، بُردن نام اصلی امام دوازدهم را منع کرده و حرام دانسته‌اند. [5] و نظریه مشهور درباره این روایات وجود دارد: نظریه نخست از آنِ کسانی مثل سید مرتضی، فاضل مقداد، محقق حلی، علامه حلی و چند عالم دیگر است که: این حرمت را مخصوص زمان تقیه می‌دانند. در مقابل، میرداماد و محدث نوری این حرام‌بودن را در تمام دوران قبل از ظهور جاری دانسته‌اند. [6]

  • کنیه‌ها و القاب

امام دوازدهم شیعیان، در منابع مختلف و ادعیه و زیارات با القاب و کنیه‌های بسیاری وصف شده است که مشهورترین آنها عبارت‌اند از مهدی، صاحب الزمان، منتَظَر، حجت الله، بقیة الله، منتقم، موعود، خاتم الاوصیا، غائب، مأمول، و مضطر، قائم نیز از دیگر القاب مشهور امام زمان است؛ شیعیان به پیروی از امام رضا (علیه السلام) [7]هنگام شنیدن آن به احترام می‌ایستند و دست خود را روی سر می‌گذارند.

نام و القاب امام دوازدهم شیعیان در منابع اهل سنت نیز آمده است؛ هرچند در این منابع، بیشتر از عنوان «مهدی» استفاده شده و القاب و ویژگی‌های دیگر، کمتر ذکر شده است. لقب «قائم» در منابع اهل سنت به‌ندرت یافت می‌شود.

2- خانواده

پدر: امام حسن عسکری (علیه السلام)

مادر: به نام‌های متعددی خوانده شده است: نرجس، سوسن، صقیل یا صیقل، حدیثه، حکیمه، ملیکه، ریحانه و خمط. [8] در مجموع چند گونه روایت درباره سرگذشت و ویژگی‌های مادر امام زمان نقل شده است؛

الف) بر اساس روایتی که ابتدا شیخ صدوق در کمال الدین و تمام النعمة آن را نقل کرده، [9] مادر امام زمان (عجّل الله تعالی فرجه الشریف) شاهزاده‌ای رومی دانسته شده.

ب) و در روایت‌هایی دیگر، بدون اشاره به سرگذشت مادرشان، تنها به تربیت مادر امام زمان در خانه حکیمه، دختر امام جواد(علیه السلام) اشاره شده است. [10] و .... .

عمه پدر امام زمان (عجّل الله تعالی فرجه الشریف) :

حکیمه، دختر امام جواد(علیه السلام) و عمه امام حسن عسکری(علیه السلام)، همزمان با چهار امام زندگی کرده و بر اساس منابع شیعی، شاهد و راوی ولادت امام زمان(علیه السلام) بوده است، مادر امام زمان در خانه او تربیت شده و بسیاری از روایات درباره ولادت امام زمان، از او نقل شده است.[11]

عموی امام زمان (عجّل الله تعالی فرجه الشریف) :

جعفر بن علی الهادی ، پس از درگذشت امام حسن عسکری، مدعی امامت شد و به همین دلیل جعفر کذاب خوانده می‌شود. منابع روایی، او را اهل فسق و فجور و گناهان بزرگ دانسته‌اند. او علاوه بر ادعای امامت و انکار وارث امام عسکری(علیه السلام)، دولتمردان وقت را بر ضد امام دوازدهم تحریک کرد [12] بر اساس برخی منابع، او تا پایان زندگی بر ادعای خود باقی ماند و خود را امام می‌دانست. برخی دیگر از منابع نوشته‌اند که او از ادعای خود دست برداشت و توبه کرد و شیعیان به جای جعفر کذاب، او را جعفر تائب می‌خواندند. جعفر کذاب در ۴۵ سالگی در سامرا درگذشت. [13]

همسر و فرزند

در سالهای اخیر بحثی جدید مطرح شده است که سابقه ایی در کتب شیعه ندارد که آیا در زمان غیبت و حتی زمان ظهور، امام زمان(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) همسر و فرزند دارند یا خیر؟

سه نظر پیرامون این ماجرا وجود دارد. موافقانی مثل علامه مجلسی و سید محمد صدر عمدتا به تعدادی از روایات و ادعیه استناد می کنند که در آنها به فرزندان و همسر امام زمان(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) اشاره می شود.

مخالفان ازدواج امام زمان(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) می گویند کسی که ازدواج می کند نمی تواند ناشناخته باقی بماند در حالیکه غیبت امام برای ناشناخته بودن ایشان است. همچنین به روایاتی استناد می کنند که صراحتا می فرمایند امام عصر(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) در زمان غیبت و ظهور فرزندی ندارند.

گروه دیگری مانند سید جعفر مرتضی عاملی این قضیه را محل شک و تردید می داند و ترجیح می دهند که در این مورد سکوت کنند.

3- ولادت: زمان و مکان، مخفی‌بودن و چگونگی آگاهی شیعیان

مکان ولادت

مورخانی که در این باره سخن گفته‌اند، بر این مطلب اتفاق نظر دارند که امام زمان(علیه السلام) در خانه [14] پدرش امام عسکری(علیه السلام) در سامرا به دنیا آمد و این خانه در کوچه‌ای جای داشت که نامش را «راضه» یا «وصافه» می‌گفتند. [15] این خانه هم‌اکنون بارگاه امام هادی و امام عسکری(علیه السلام) است. [16] بنابر نقل‌های تاریخی امام هادی(علیه السلام) و امام عسکری(علیه السلام) سال‌ها پیش از تولد امام زمان(علیه السلام) به سامرا ـ مرکز خلافت عباسی ـ [17]خوانده شدند و تا پایان عمر در همان‌جا سکونت داشتند. [18]

 

 

مخفی بودن ولادت

خلفای بنی‌عباس بنابر روایات پیامبر(صلّی الله علیه و آله وسلّم) و ائمه(علیهم السلام) می‌دانستند که دوازدهمین امام همان مهدی است؛ بنابراین مراقبانی بر امام حسن عسکری و منزل آن حضرت گماردند. مورخان گفته‌اند معتمد عباسی به قابله‌ها امر کرده بود تا وقت و بی‌وقت، سرزده وارد خانه سادات شوند - به‌ویژه خانه امام حسن عسکری(علیه السلام) - و درون خانه را بگردند و از حال همسر او باخبر شوند و گزارش دهند. [19] کنیزی به نام ثقیل که گویا برای حفظ جان امام زمان(علیه السلام) ادعای بارداری کرده بود، بازداشت شد و مدت دو سال تحت نظر قرار گرفت تا اطمینان به عدم بارداری وی حاصل شد و سپس او را رها کردند. [20]

ولادت امام زمان(علیه السلام) از عموم مردم پنهان نگه داشته شد. در روایات [21] نیز به این موضوع و دلیل آن اشاره شده است. امام سجاد(علیه السلام) می‌فرماید: «در قائم ما سنت‌هایی از انبیا هست... و سنتی از ابراهیم... و اما از ابراهیم پنهان‌بودنِ ولادت و کناره‌گیری از مردم...». [22] همچنین امام صادق(علیه السلام) می‌فرماید: «ولادت صاحب الامر بر این خلق پوشیده است تا اینکه ظهور کند؛ برای این‌که بیعت کسی بر گردنش نباشد». [23]

مخفی بودن ولادت، در تاریخ بی‌سابقه نیست، بلکه نقل شده است ولادت ابراهیم خلیل(علیه السلام) از ترس کشته‌شدن به دست پادشاه زمانش پنهانی بود [24] یا قرآن کریم در سوره قصص آیه ۷ تا ۱۳، در شرح ولادت موسی بن عمران(علیه السلام) به پنهانی‌بودن آن اشاره می‌کند.

شاهدان ولادت

علاوه بر حکیمه خاتون، دو تن از کنیزان امام حسن عسکری به نام‌های ماریه و نسیم نیز از شاهدان ولادت او محسوب می‌شوند. شیخ طوسی و شیخ صدوق آورده‌اند: «نسیم و ماریه گویند: چون صاحب الزمان از رحم مادر به دنیا آمد، دو زانو بر زمین نهاد و دو انگشت سبابه را به جانب آسمان بلند کرد. آنگاه عطسه کرد و فرمود: "الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله". ستمکاران پنداشته‌اند که حجت خدا از میان رفته است. اگر برای ما اذن در کلام بود، شک زایل می‌گردید». [25]

4- ویژگی‌های ظاهری و اخلاقی

-         اوصاف ظاهری

در نقل‌های مختلف پیامبر اسلام(صلّی الله علیه و آله وسلّم)، امام مهدی (عجّل الله تعالی فرجه الشریف) را شبیه‌ترین فرد به خود توصیف کرده است. [26] از امام علی(علیه السلام)نقل شده: «هنگامی که مهدی (عجّل الله تعالی فرجه الشریف) قیام می‌کند، سن او بین سی تا چهل سال خواهد بود». [27]

امام صادق(علیه السلام) او را در چهره جوانی کامل و معتدل توصیف می‌کند. [28] علامه مجلسی در توضیح این روایت می‌نویسد: مراد از معتدل بودن این است که در سنین متوسط و یا آخر سنین جوانی است.

امام باقر(علیه السلام) از پدر و جدش روایت می‌کند که روزی امام علی(علیه السلام) در حالی که بالای منبر بود، فرمود: «از فرزندان من در آخرالزمان، مردی ظهور می‌کند که رنگ صورتش سفید متمایل به سرخی و سینه‌اش فراخ... و شانه‌هایش قوی است و در پشتش دو خال است، یکی به رنگ پوستش و دیگری مشابه خال پیامبر(صلّی الله علیه و آله وسلّم).» [29]

-         اوصاف اخلاقی و دینی

اوصاف اخلاقی و دینی امام مهدی را به دو صورت می‌توان بررسی کرد:

۱- بر اساس روایاتی که وی را شبیه‌ترین به پیامبراسلام می‌داند و با توجه به خصوصیاتی که برای پیامبر در آیات و روایات ذکر شده، می‌توان خصوصیات اخلاقی و دینی امام مهدی را با آن توصیف کرد.

۲- شیوه دیگر، بررسی روایات مستقلی است که به بیان ویژگی‌های اخلاقی امام مهدی می‌پردازد؛ امام حسین(علیه السلام) درباره وی می‌گوید: «مهدی را از روی آرامش و وقاری که دارد و همچنین دانش او به حلال و حرام و نیازمندی مردم به او و بی‌نیازی او از مردم می‌شناسید». [30]

امام صادق(علیه السلام) وی را فردی در نهایت زهد معرفی کرده که پوشاک او سخت و خشن و خوراکش نان جو است. [31] وی بر کارگزاران دولت خود سخت گیر، و با مردم بسیار بخشنده و با مستمندان، مهربان است. [32]

5- نیمه شعبان در روایات

روایات نقل شده از پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله وسلّم) و امامان شیعه بر اهمیت شب‌زنده‌داری و عبادت در شب نیمه شعبان تأکید دارد؛ از جمله در روایتی آمده است: جبرئیل در شب نیمه شعبان پیامبر را از خواب بیدار کرد و ایشان را به برپایی نماز، قرائت قرآن، دعا و استغفار در این شب سفارش نمود. [33] در احادیثی از امام علی(علیه السلام) و امام صادق(علیه السلام) نیز بر عبادت و انجام اعمال خاص شب نیمه شعبان تأکید شده است. [34]

دستهای دیگر از روایات، حاکی از اهمیت نیمه شعبان به سبب تولد امام مهدی (عجّل الله تعالی فرجه الشریف)، آخرین حجت خدا بر مردم است. [35]

6- وقایع نیمه شعبان

۱- بر اساس گزارشهای متعدد تاریخی و طبق دیدگاه مشهور شیعه پانزدهم شعبان سال ۲۵۵ یا ۲۵۶ق روز تولد امام زمان (عجّل الله تعالی فرجه الشریف) است. [36]

۲- درگذشت علی بن محمد سَمَری نایب خاص امام‏زمان و پایان غیبت صُغری (۳۲۹ق). [37]

7- فضیلت نیمه شعبان

روایات متعددی در اهمیت و فضیلت شب و روز نیمه شعبان وجود دارد. بخشی از فضیلتهای این شب در ذیل آمده است:

-         گشایش درهاى خشنودى، بخشش، روزى و نیکى در شب نیمه شعبان؛ [38]

-         تقسیم روزی و ثبت شدن زمان مرگ انسان؛ [39]

-         بخشیدن همه انسانها غیر از مشرک، قمارباز، فرد قطع رحم کرده، شراب خوار و فردی که بر انجام گناه اصرار میورزد. [40]

-         برترین شب‌ها پس از شب قدر:

عن أبی یحیى، عن جعفر بن محمد الصادق علیه السلام قال: سئل الباقر علیه السلام عن فضل لیلة النصف من شعبان فقال: هی أفضل لیلة بعد لیلة القدر، فیها یمنح الله تعالى العباد فضله، ویغفر لهم بمنه، فاجتهدوا فی القربة إلى الله فیها فإنها لیلة آلى الله تعالى على نفسه أن لا یرد سائلا له فیها، ما لم یسأل معصیة، وإنها اللیلة التی جعلها الله لنا أهل البیت بإزاء ما جعل لیلة القدر لنبینا صلى الله علیه وآله فاجتهدوا فی الدعاء والثناء على الله تعالى عز وجل، فإنه من سبح الله تعالى فیها مائة مرة وحمده مائة مرة وکبره مائة مرة غفر الله تعالى له ما سلف من معاصیه، وقضى له حوائج الدنیا والآخرة ما التمسه منه، وما علم حاجته إلیه، وإن لم یلتمسه منه کرما منه تعالى وتفضلا على عباده.[41]

ترجمه :

امام باقر (علیه السلام) در پاسخ فرمودند: شب نیمه شعبان بافضیلت ترین شب پس از شب قدر است و خداوند در این شب بر بندگانش رحمت عطا میکند و به بزرگی خودش آنان را می آمرزد پس در این شب-نیمه شعبان- تلاش کنید در نزدیکی به خداوند همانا که خداوند در این شب برخودش مقرر کرده است که هیچ درخواست کننده ای را مادامی که معصیت طلب نکرده است ، رد نکند ، و این شب نیمه شعبان ، شبی است که خداوند برای ما اهل بیت (علیهم السلام) قرار داده است بإزاء شب قدر که برای انبیاء قرار داده است، پس در این شب تلاش کنید در دعا و ثناگویی خداوند و هرکس در این شب 100 بار سبحان الله ، 100 بار الحمدلله و 100 بار الله اکبر بگوید خداوند بزرگ معصیت های گذشته اورا می بخشد و برآورده میکند برای او نیازهای دنیا و آخرتش را هرآنچه که بخواهد ، و از روی کَرَم و تفضلش-خداوند- بر بندگان آن چیزهایی را که علم دارد بنده اش میخواهد ولی درخواست نکرده است نیز برآورده میکند .

8- اعمال نیمه شعبان

شب نیمه شعبان

  • غسل کردن که باعث تخفیف گناهان مى‌شود.
  • احیاء این شب به نماز، دعا و استغفار.
  • خواندن دعای کمیل.
  • زیارت امام حسین(علیه السلام) که باعث بخشش گناهان میشود. بر اساس برخی از روایات، روح ۱۲۴ هزار پیامبر ایشان را در این شب زیارت میکنند. در شرایطی که امکان زیارت نیست به مکان بلندی رفته و به سمت راست و چپ نگاه کند سپس سر را به سمت آسمان بلند نموده و امام حسین را با این کلمات زیارت کند:اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَبا عَبْدِاللّهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ وَ رَحْمَةُاللّهِ وَ بَرَکاتُهُ.
  • خواندن دعای زیر که در حکم زیارت امام زمان (عجّل الله تعالی فرجه الشریف) است:

اَللّهُمَّ بِحَقِّ لَیْلَتِنا (هذِهِ) وَ مَوْلُودِها وَ حُجَّتِکَ وَ مَوْعُودِهَا الَّتى قَرَنْتَ اِلى فَضْلِها فَضْلاً فَتَمَّتْ کَلِمَتُکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِکَ وَلا مُعَقِّبَ لاِیاتِکَ نُورُکَ الْمُتَاَلِّقُ وَ ضِیاَّؤُکَ الْمُشْرِقُ وَ الْعَلَمُ النُّورُ فى طَخْیاَّءِ الدَّیْجُورِ الْغائِبُ الْمَسْتُورُ جَلَّ مَوْلِدُهُ وَ کَرُمَ مَحْتِدُهُ وَالْمَلاَّئِکَةُ شُهَّدُهُ وَاللّهُ ناصِرُهُ وَ مُؤَیِّدُهُ اِذا آنَ میعادُهُ وَالْمَلاَّئِکَةُ اَمْد ادُهُ سَیْفُ اللّهِ الَّذى لا یَنْبوُ وَ نُورُهُ الَّذى لا یَخْبوُ وَ ذوُالْحِلْمِ الَّذى لا یَصْبوُا مَدارُ الَّدهْرِ وَ نَوامیسُ الْعَصْرِ و َوُلاةُ الاْمْرِ وَالْمُنَزَّلُ عَلَیْهِمْ ما یَتَنَزَّلُ فى لَیْلَةِ الْقَدْرِ وَ اَصْحابُ الْحَشْرِ وَالنَّشْرِ تَراجِمَةُ وَحْیِهِ وَ وُلاةُ اَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ اَللّهُمَّ فَصَلِّ عَلى خاتِمِهْم وَ قآئِمِهِمُ الْمَسْتُورِ عَنْ عَوالِمِهِمْ اَللّهُمَّ وَ اَدْرِکَ بِنا اءَیّامَهُ وَظُهُورَهُ وَقِیامَهُ وَاجْعَلْنا مِنْ اَنْصارِهِ وَاقْرِنْ ثارَنا بِثارِهِ وَاکْتُبْنا فى اَعْوانِهِ وَ خُلَصاَّئِهِ وَ اَحْیِنا فى دَوْلَتِهِ ناعِمینَ وَ بِصُحْبَتِهِ غانِمینَ وَ بِحَقِّهِ قآئِمینَ وَ مِنَ السُّوَّءِ سالِمینَ یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ وَالْحَمْدُلِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ وَ صَلَواتُهُ عَلى سَیِّدِنا مُحَمَّدٍ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ الْمُرْسَلینَ وَ عَلى اَهْلِ بَیْتِهِ الصّادِقینَ وَ عِتْرَتِهَ النّاطِقینَ وَالْعَنْ جَمیعَ الظّالِمینَ واحْکُمْ بَیْنَنا وَ بَیْنَهُمْ یا اَحْکَمَ الْحاکِمینَ النّاطِقینَ وَالْعَنْ جَمیعَ الظّالِمینَ واحْکُمْ بَیْنَنا وَ بَیْنَهُمْ یا اَحْکَمَ الْحاکِمینَ.

  • صلوات هر روز که در وقت زوال به خواندن آن سفارش شده است.
  • خواندن دعای زیر که پیامبر (صلّی الله علیه و آله وسلّم) در شب نیمه شعبان میخواندند:

اَللّهُمَّ اقْسِمْ لَنا مِنْ خَشْیَتِکَ ما یَحُولُ بَیْنَنا وَ بَیْنَ مَعْصِیَتِکَ وَ مِنْ طاعَتِکَ ما تُبَلِّغُنا بِهِ رِضْوانَکَ وَ مِنَ الْیَقینِ ما یَهُونُ عَلَیْنا بِهِ مُصیباتُ الدُّنْیا اَللّهُمَّ اَمْتِعْنا بِاَسْماعِنا وَ اَبْصارِنا وَ قُوَّتِنا ما اَحْیَیْتَنا وَاجْعَلْهُ الْوارِثَ مِنّا وَاجْعَلْ ثارَنا عَلى مَنْ ظَلَمَنا وَانْصُرنا عَلى مَنْ عادانا وَلا تَجْعَلْ مُصیبَتَنا فى دینِنا وَلا تَجْعَلِ الدُّنْیا اَکْبَرَ هَمِّنا وَلا مَبْلَغَ عِلْمِنا وَلا تُسَلِّطْ عَلَیْنا مَنْ لا یَرْحَمُنا بِرَحْمَتِکَ یا اَرْحَمَ الرّاحِمینَ.

  • ذکرهای "سُبْحانَ اللّهِ" ، "الْحَمْدُلِلّهِ" ، "اللّهُ اَکْبَرُ" وَ "لا اِلهَ اِلا اللّهُ" صد مرتبه گفته شود.
  • خواندن نماز جعفر طیار.
  • خواندن چهار رکعت نماز، در هر رکعت حمد و توحید صد مرتبه پس از نماز دعای زیر خوانده شود:

اَللّهُمَّ اِنّى اِلَیْکَ فَقیرٌ وَمِنْ عَذاِبکَ خائِفٌ مُسْتَجیرٌ اَللّهُمَّ لا تُبَدِّلْ اِسْمى وَلا تُغَیِّرْ جِسْمى وَلاتَجْهَدْ بَلاَّئى وَلا تُشْمِتْ بى اَعْداَّئى اَعُوذُ بِعَفْوِکَ مِنْ عِق ابِکَ وَ اَعُوذُ بِرَحْمَتِکَ مِنْ عَذابِکَ وَ اَعُوذُ بِرِضاکَ مِنْ سَخَطِکَ وَ اَعُوذُبِکَ مِنْکَ جَلَّ ثَناَّؤُکَ اَنْتَ کَما اَثْنَیْتَ عَلى نَفْسِکَ وَ فَوْقَ ما یَقُولُ الْقآئِلُونَ.

روز نیمه شعبان

  • زیارت امام زمان که در هر زمان و مکان نیز استحباب دارد.
  • دعا برای تعجیل امام زمان(علیه السلام).



و آخر دعوانا أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِین



[1] - محمدی ری شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۲۸۳.

[2] - همان.

[3] - محمدی ری شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۲۸۹-۲۹۱.

[4] - محمدی ری شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۲۹۷-۳۰۵.

[5] - طبسی، تا ظهور، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۴۴.

[6] - محمدی ری شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۲، ص۳۱۱.

[7] - امینی، الغدیر، ج۲، ص۵۱۱.

[8] - خدامراد سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص۳۷۱.

[9] - صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ۱۳۹۵ق، ج۲، باب ۴۱، ح ۱.

[10] - صدوق، کمال الدین و تمام النعمة، ۱۳۹۵ق، ج۲، باب ۴۲، ح ۲.

[11] - خدامراد سلیمیان، فرهنگ‌نامه مهدویت، ص۱۹۱ و ۱۹۲.

[12] - سید محمد صدر، پژوهشی در زندگی امام مهدی، ص۲۴۷.

[13] - سید مصطفی حسینی دشتی، معارف و معاریف، ج۴، ص۱۶۵.

[14] - صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، باب ۴۲، ح۱. طوسی، کتاب الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۲۳۸.

[15] - مقدسی، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معصومان(ع)، ص۶۰۵. صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۷۵.

[16] - مقدسی، بازپژوهی تاریخ ولادت و شهادت معصومان(ع)، ص۶۰۵.

[17] - محلاتی، مأثر الکبراء فی تاریخ سامرا، ج۱، ص۳۱ به بعد. موسوعة العتبات ج۱۲، ص۸۰ به بعد.

[18] - جعفریان، حیات فکری و سیاسی امام شیعه(ع)، ص۵۳۷-۵۳۸. مفید، الارشاد، ص۳۳۴. ابن خلکان، وفیات الاعیان، ج۲، ص۹۴-۹۵. یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۱۳۴. ابن طولون، الائمه الاثنی عشر، ص۱۱۳.

[19] - سلیمیان، درسنامه مهدویت (۱)، ص۱۸۶. صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، ص۳۵۳.

[20] - جعفریان، حیات فکری و سیاسی امامان شیعه(ع)، ص۵۶۹. صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ص۴۷۳-۴۷۴.

[21] - برای دیدن این روایات رجوع کنید به: سلیمیان، درسنامه مهدویت (۱)، ص۱۸۴.

[22] - سلیمیان، درسنامه مهدویت (۱)، ص۱۸۴. صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ح۲، ص۵۶۷.

[23] - صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۴۷۹، ح۱.

[24] - سلیمیان، درسنامه مهدویت (۱)، ص۱۸۵.

[25] - طوسی، کتاب الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۲۴۴، ح۲۱۱. صدوق، کمال الدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، باب ۴۲، ح۵. همچنین رجوع کنید به: راوندی، الخرائج و الجرائح، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۷۵، ح۲.

[26] - صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ترجمه: منصور پهلوان، ۱۴۰۵ ق٬ ج۱، باب ۲۵، صص ۵۳۴ و ۵۳۵، ح۱.

[27] - شوشتری٬ احقاق الحق، ۱۳۷۷ق٬ ج‌۱۹، ص۶۵۴.

[28] - مجلسی٬ بحارالانوار، ج‌۵۲، ص۲۸۷.

[29] - صدوق،کمال الدین و تمام النعمه، ترجمه: منصور پهلوان، ۱۴۰۵ ق٬ ج۲، باب۵۷، ص۵۶۰، ح \۱۷.

[30] - کامل سلیمان، یوم الخلاص، ۱۹۹۱م٬ ص۵۲.

[31] - مجلسی٬بحارالانوار، ج‌۴۱، ص۱۵۹، و ج‌۴۷، ص۵۵.

[32] - معجم أحادیث امام مهدی، علیه‌السلام، مؤسسه معارف الاسلامی، ج۱، ص۲۴۲، ح ۱۵۲.

[33] - مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاءالتراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق ج ۹۸، ص۴۱۳.

[34] - سید بن طاووس، اقبال الأعمال، تحقیق:جواد قیومی اصفهانی، ص۵۴۰؛ مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاءالتراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق، ج۹۴، ص۸۴ و ۸۵.

[35] - سید بن طاووس، علی بن موسی، اقبال الأعمال، تحقیق:جواد قیومی اصفهانی، ص۲۱۸ و ۲۱۹.

[36] - کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۲۹، ح۵ و ص۵۱۴، ح۱. ابنبابویه، محمد بن علی، مترجم: محمد باقر کمرهای، کمالالدین و تمام النعمة، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۰۴؛

[37] - طوسی، الغیبة، ۱۴۱۱ق، ص۳۹۶، حدیث ۳۶۷.

[38] - سید بن طاووس، اقبال الاعمال، تحقیق:جواد قیومی اصفهانی، ص۲۱۲؛ مجلسی، بحارالانوار، بیروت، دارالاحیاءالتراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۴۱۳.

[39] - همان

[40] - سید بن طاووس، اقبال الاعمال، تحقیق:جواد قیومی اصفهانی، ص۲۱۷-۲۱۶.

[41] - سید بن طاووس ص۲۰۹؛ مجلسی، بحارالانوار، بیروت، ۱۴۰۳ق، ج۹۴، ص۸۵.