فرضیه بی پایه و اساس :

مقصود از اهل بیت در آیه تطهیر چه کسانی هستند ؟

سؤال : قرآن از تعلق اراده خدا بر تطهیر اهل بیت از رذائل و پلیدی ها سخن می گوید ، در این جا این سؤال مطرح می شود که مصادیق اهل بیت (علیهم السلام) از نظر شیعه چه کسانی هستند ؟

پاسخ : نظر سائل به آیه مبارکه است که می فرماید :

« إِنّما یُریدُ اللّه لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجسَ أَهلَ البَیْتِ وَیُطهّرکُمْ تَطْهیراً » [1]

« خداوند می خواهد پلیدی ها را تنها از شما خانواده دور کند و شما را کاملاً پاک گرداند » .

برای بررسی آیه «تطهیر» لازم است دو مطلب مورد بحث قرار گیرد :

1 . مفهوم « اهل بیت » چیست و عرب این واژه را در چه موردی به کار می برد ؟

2 . این آیه در مورد چه کسانی نازل شده است ؟

تبیین مفهوم « اهل بیت »

واژه «اهل بیت» مرکب از دو کلمه است :

 اهل     +        بیت

مفهوم هر دو کلمه واضح و آشکار است و برای تشریح آن ، به نقل سخنان فرهنگ نویسان عرب نیازی نیست ، زیرا واژه «أهل» هر چند عربی است ، ولی به خاطر ورود آن به زبان پارسی و اُنس ما با این لفظ در طول چند قرن ، آن را در ردیف کلمات فارسی درآورده است ، و از مجموع استعمالات آن به صورت مضاف می توان مفهوم آن را چنین توضیح داد :

اهل امر : زمامداران .

اهل انجیل : پیروان انجیل .

اهل کتاب : پیروان کتاب های آسمانی .

اهل اسلام : پیروان اسلام .

اهل الرجل : کسانی که با مردی پیوند خویشاوندی دارند .

اهل بیت : کسانی که در سایه پیوند خویشاوندی در خانه ای به صورت مشترک زندگی می کنند .

اهل الماء : موجوداتی که در آب دریا یا کنار آن زندگی می کنند .

·        با توجه به موارد استعمال این کلمه می توان مفهوم این لفظ را به شرح زیر تحدید کرد : هر انسانی که نسبت به موضوعی ( مضاف الیه ) یک نوع انتساب یا اختصاص ، و الفت و انسی دارد ، به آن «أهل آن شیء» می گویند ، از این رو « ابن منظور » در « لسان العرب » می گوید : « اهلُ الرجل أخصّ الناس به : وخِصّیصان هر مردی ، اهل اوست » .

به دیگر سخن ، هرگاه گفته شود « اهل الرجل » مقصود کسانی است که به او وابسته بوده ، و از اتباع و متعلقان او به شمار می روند و بر اساس این بیان ، باید گفت : اهل بیت مفهوم وسیعی دارد که فرزندان و همسران انسان را نیز دربرمی گیرد، لذا قرآن به روشنی آن را در مورد همسر ابراهیم به کار برده و آورده است که فرشتگان خطاب به او گفتند :

« رَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَکاتهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ البَیْت » [2]

« رحمت و برکات الهی بر شما خاندان باد » .

مقصود از « اهل بیت » چه کسانی است ؟

اکنون وقت آن رسیده است که مقصود از اهل بیت در آیه تطهیر روشن شود ؛ هرگاه دلیلی بر انحصار این مفهوم بر همسر و همسران یا خصوص فرزندان اقامه نشود ، باید آن را بر همان معنی وسیع حمل کرد ، ولی قرائن قاطع نشان می دهد که مقصود ، پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) و علی ، فاطمه و حسن و حسین (علیهم السلام) است و دیگر افراد را شامل نیست .

شواهد و قرائن این گفته عبارتند از :

1 . « البیت » به بیت معینی اشاره دارد .

« ال » در واژه « البیت » ، ال جنس یا استغراق نیست ، بلکه اشاره به یک بیت معهود که مورد عنایت آیه است، زیرا اگر مقصود آیه خانه های همسران پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم) بود ، لازم بود بگوید « أهل البیوت » ، و لذا آنجا که درباره آنان سخن می گوید ، صیغه جمع به کار می برد ، نه صیغه مفرد و می فرماید :

« وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَلا تَبَرُّجنَ تَبَرُّجَ الجاهِلیّةِ الأُولی » [3]

«در خانه های خود قرار گیرید و مانند دوران جاهلیت نخست ، زیبایی های خود را آشکار نکنید» .

در این آیه هر اتاقی از اتاق های زنان رسول خدا بیتی محسوب شده که متعلق به یکی از همسران او بود ، در حالی که در آیه ، یک بیت مشخص مطرح است و طبعاً باید این یک بیت را معین کنیم ، نمی توان گفت این « بیت » یکی از بیت های متعلق به همسران رسول خدا (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) است ، زیرا در این صورت مفهوم آیه کاملاً در ابهام فرو رفته و مجمل خواهد بود ، گذشته از این دلیلی ندارد که یکی از بیت ها را بر هشت بیت دیگر ترجیح دهیم .

از این جهت باید این بیت ، جدا از بیوت ازواج رسول خدا باشد و آن بیت چیزی جز بیت فاطمه (علیها السلام) نیست که در عین تعلق به وی ، به پیامبر نیز تعلق داشت و در آن چهار نفر مشترکاً زندگی می کردند .

مؤید این مطلب حدیثی است که سیوطی در تفسیر آیه « فی بُیُوت أَذِنَ اللّه أَنْ تُرفَعَ » [4] آورده است .

او می نویسد : وقتی این آیه نازل شد و پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم) آن را در مسجد تلاوت کرد ، فردی برخاست و از رسول خدا پرسید : این بیوت با عظمت از آن کیست ؟ پیامبر فرمود : «بیوت انبیا و پیامبران است». در این هنگام ابوبکر برخاست و در حالی که به خانه فاطمه و علی (علیهما السلام) اشاره کرد ، گفت : آیا این خانه نیز از آن خانه هاست ؟ پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) فرمود : « نعم من أفاضلها [5] ; آری ! از برترین آنهاست » .

2 . مذکر بودن ضمایر

قرآن در سوره احزاب از آیه 29 تا آیه 34 پیرامون همسران پیامبر بحث و گفتگو میکند و در تمام آیات ، ضمایر مربوط به همسران پیامبر را مطابق قواعد ادبی مؤنث می آورد ، در این مورد متجاوز از بیست ضمیر مؤنث به کار می برد و می فرماید : « کُنْتُنَّ * فَتَعالِینَ * أُمَتِعْکُنَّ * أُسَرِّحْکُنَّ * تُرِدْنَ * لَسْتُنَّ * اتَّقَیْتُنَّ * فَلا تَخْضَعْنَ * قلنَ * قَرْنَ بُیُوتِکُنَّ * تَبَرُّجْنَ * اتِینَ * أَطِعْنَ * وَاذْکُرْنَ * و . . . » .

·        ولی هنگامی که به آیه مورد بحث ـ که در ذیل آیه 33 قرار دارد ـ می رسد ، لحن سخن دگرگون می شود و مخاطب عوض می گردد ، ضمایر را مذکر می آورد و میگوید : «عَنْکُمُ الرِّجْسَ» و «یُطَهِّرَکُمْ» ، در این صورت باید دقت کرد که هدف از این دگرگونی چیست ؟

این دگرگونی جز این نیست که آیه درباره غیر این گروه ( زنان ) نازل شده ، هر چند در سیاق آیات مربوط به آنها آمده است ، این که علت « تداخل » چیست و امّا چرا در اثنای گفتگوی با همسران ، ناگهان طرف خطاب دگرگون می شود ومطلب مربوط به غیر آنان به میان می آید و آنگاه ، بار دیگر به بحث پیرامون همسران باز می گردد را در جای دیگری مورد بحث قرار خواهیم داد .

-         اهل بیت (علیهم السلام) در لسان پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم )

روایات متضافر بلکه متواتر از پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) نشان می دهد که در این آیه ، جز خود پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم) و ساکنان خانه فاطمه ، احدی مقصود نیست ، و این روایات را گروهی از صحابه از پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) نقل کرده اند که برخی از آنها عبارتند از :

1 . ابوسعید خدری

2 . انس بن مالک

3 . ابواسحاق

4 . واثلة بن الاسقع

5 . ابوهریره

6 . ابوالحمراء

7 . سعد بن أبی وقاص

8 . عایشه

9 . ام سلمه

10 . ابن عباس

مضمون احادیث حاکی است که پیامبر گرامی (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) برای روشن کردن مقصود از اهل بیت ، دو کار معین انجام داده است که هرکدام در نوع خود قابل توجه است :

1 . کسا و عبا و یا قطیفه ای بر سر پنج تن افکند و امّ سلمه را که قصد ورود به  زیر کسا را داشت ، از دخول تحت کِسا بازداشت و این جمله را گفت : « خدایا اینان اهل بیت من می باشند ، پروردگارا پلیدی را از آنان دور ساز ! » .

2 . به مدت هشت ماه و یا بیشتر ، موقع رفتن به مسجد برای گزاردن نماز صبح ، به خانه زهرا می رفت و آنان را برای نماز دعوت می کرد و آیه مذکور را تلاوت می نمود .

بنابر این ، پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم) با این دو عمل ، کاملاً مصادیق آیه را تعیین فرموده است . اینک به صورت فشرده به ترجمه و نقل برخی از احادیث می پردازیم :

1 . ابو سعید خدری می گوید :

« قالَ رَسُوُل اللّهِ (صلّی الله علیه وآله وسلّم) : نُزِّلَتْ هذِهِ الآیَةُ فِیَّ وَفی عَلِیّ وَفاطِمَةَ وَحَسَن وَحُسَیْن » .

«رسول اللّه (صلّی الله علیه وآله وسلّم) فرمود : این آیه درباره من و علی و فاطمه و حسن وحسین فرود آمده است» .

2 . امّ سلمه می گوید :

این آیه در خانه من نازل گردید . همان روز زهرا (علیها السلام) غذایی به حضور پیامبر آورد ، پیامبر فرمود : برو ابن عمت علی و دو فرزند خود را بیاور ، زهرا در حالی که دست فرزندان خود را گرفته بود و علی نیز پشت سر اوحرکت می کرد ، وارد محضر رسول خدا شد .

پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم) حسنین (علیهما السلام) را در آغوش خود گرفت و علی (علیه السلام) در سمت راست پیامبر و دخت او در سمت چپ او نشستند و هر پنج نفر مشغول خوردن غذایی شدند که دخت گرامی پیامبر آماده کرده و به حضور پیامبر آورده بود ، ناگهان فرشته وحی الهی نازل شد و آیه تطهیر را فرود آورد . در این موقع پیامبر کسایی را که شبها آن را به روی خود می کشید ، برداشت و همه را زیر آن کساء قرار داد و دست خود را از زیر کسا بیرون آورد و به آسمان اشاره کرد و سه بار فرمود :

« اَلّلهُمَّ إِنَّ هؤُلاءِ أَهْلُ بَیْتی وَخاصَّتی فَاذْهِبْ عَنْهُمَا الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً » .

من با شنیدن این جمله خواستم زیر کِسا درآیم و مشمول چنین فضیلتی گردم ، از این جهت گوشه کسا را بالا زدم تا به آنان ملحق شوم ، پیامبر آن را از دست من کشید ، گفتم : ای رسول خدا ! آیا من از اهل بیت تو نیستم ؟ ! پیامبر بدون این که یکی از دو طرف قضیه را تصدیق کند فرمود :

« إنّکِ علی خَیْر أَنَّکِ مِنْ أَزْواجِ النَّبِیّ » .

« تو زن نیکی هستی و از همسران پیامبر می باشی » .

مضمون حدیث که در کتاب های حدیث و تفسیر نقل شده ، همگی بیانگر آن است که مفاد آیه از خصایص این پنج نفر است و غیر آن پنج تن ، حتی بهترین و پاکترین همسران او در این فضیلت شرکت ندارند .

رسول گرامی (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) به روایتی چهل روز و به روایت دیگر هشت ماه و به روایت سوم ، نُه ماه ، هنگامی که برای گزاردن نماز صبح به مسجد می رفت ، به در خانه علی (علیه السلام) می آمد و می گفت :

« الصَّلاةُ ، الصَّلاةُ ، « إِنَّما یُریدُ اللّهُ لِیُذْهبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُم تَطْهیراً » » [6]

·        تنها سؤالی که باقی می ماند این است که چرا آیه تطهیر در لابلای آیات مربوط به همسران پیامبر آمده است ؟

پاسخ : گاهی قرآن در حالی که درباره موضوعی سخن می گوید ، آن را رها کرده و به موضوعی می پردازد و اندکی بعد ، دیگر بار به همان موضوع نخست برمی گردد که یک نمونه آن را نقل می کنم .

در داستان یوسف ، آنگاه که پرده از خیانت همسر عزیز برافتاد ، و شوهر از جریان آگاه شد ، عزیز رو به همسر خود می کند و می گوید :

« قَالَ إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ إِنَّ کَیدکُنَّ عَظیم » [7]

«گفت : این کار مکر شما زنان است و حیله های شما بزرگ است» .

در حالی که با همسر خود سخن می گوید ناگهان خطاب را به یوسف متوجه می کند و می گوید :

« یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا وَاسْتَغْفِری لِذَنْبِکِ إِنَّکِ کُنْتِ مِنَ الخاطِئین » [8]

«یوسف از او درگذر، و تو ـ ای زلیخا! ـ نیز از گناهی که انجام داده ای استغفار کن، تو از خطاکاران بوده ای».

وامّا این که چرا این کار انجام گرفته و لابلای گفتگو درباره زنان پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) مسأله اهل بیت (علیهم السلام) آمده است ، در اینجا دو علت باعث این کار شده است :

1 . خدا در حالی که درباره زنان پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) سخن می گوید و گاهی آنها را تهدید میکند و می گوید :

« یا نِساءَ النَّبیّ مَنْ یَأْتِ مِنْکُنَّ بِفاحِشَة مُبَیّنَة یُضاعَف لَها العَذاب ضِعْفَین وَکانَ ذلِکَ عَلی اللّهِ یَسیراً » [9]

« ای زنان پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) ! هر یک از شما گناه آشکار و فاحشی مرتکب شود ، عذاب او دو چندان خواهد بود ، واین برای خدا آسان است » .

در این شرایط با مطرح کردن اهل بیت و کمالات آنان می خواهد برساند که این خاندان برای شما بهترین الگو هستند ، چه بهتر زندگی آنان ، سرخط زندگی شما باشد .

2 . بسیاری از مسلمانان صدر اسلام درباره علی و خاندان او کاملاً حساسیت داشتند ، هیچ قبیله و عشیره ای نبود که فردی از آنان به دست امام در غزوه های اسلامی کشته نشده باشد ، و لذا بسیاری از آنان از امام سخت دل آزرده و ناراحت بودند ، و این نوع بغض و کینه ، پس از درگذشت پیامبر آشکار شدو گروه های زیادی به نوعی از امام و خانواده او انتقام گرفتند .

به خاطر چنین حساسیتی پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) به فرمان خدا آیه مربوط به طهارت و عصمت این خاندان را در لابلای آیات مربوط به همسران پیامبر قرار داد تا تجلی زیادی نداشته باشد . آنگاه برای این که ایجاد اشتباه نکند ، از طریق سنّت و حدیث به توضیح مفاد این آیه پرداخت و پرده از مقصد حقیقی آیه برداشت .

این جریان درست مانند این است که افراد خردمند و با تجربه اشیای بسیار قیمتی و گرانبها را در درون خانه در میان اشیایی قرار می دهند که برای بیگانه چندان جلب توجه نکند ، هر چند خود اهل خانه از درون آن آگاه هستند.

این بحث را ما با نقل روایتی از سعد بن ابی وقاص به پایان می رسانیم :

ترمذی در صحیح خود از سعد وقاص نقل می کند که در ماجرای مباهله،  پیامبر ، علی و فاطمه و حسن و حسین را خواست و گفت : « اَللّهُمَّ هؤلاءِ أَهْلِی » . وی در بخش دیگری از صحیح خود آورده است که پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) حسن وحسین و علی و فاطمه (علیهم السلام) را با پارچه پوشانید و فرمود :

« الَّلهُمَّ هؤلاءِ أَهْلُ بَیْتی فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً . قالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ وَأَنَا مَعَهُمْ یا نَبِیَّ اللّه ؟ قالَ أَنْتِ عَلی مَکانِکِ وَأَنْتِ عَلی خَیْر » [10]

« خدایا آنان اهل بیت من هستند ، خدایا پلیدی را از آنان دور ساز و آنان را به نحو خوبی ، پاکیزه گردان ! امّ سلمه عرضه داشت : ای پیامبر خدا ! من هم از آنان هستم ؟ فرمود : تو بر جای خود باش ( وارد کسا مشو ) تو زن خوبی هستی » .

 

 

و آخر دعوانا أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِین

 

دریافت نسخه PDF



[1] - احزاب/33.

[2] - هود/74.

[3] - احزاب/33.

[4] - نور/36.

[5] - الدر المنثور:6/203:
أخرج ابْن مرْدَوَیْه عَن أنس بن مَالک وَبُرَیْدَة قَالَ: قَرَأَ رَسُول الله صلى الله عَلَیْهِ وَسلم هَذِه الْآیَة {فِی بیُوت أذن الله أَن ترفع} فَقَامَ إِلَیْهِ رجل فَقَالَ: أَی بیُوت هَذِه یَا رَسُول الله قَالَ: بیُوت الْأَنْبِیَاء

فَقَامَ إِلَیْهِ أَبُوبکر فَقَالَ: یَا رَسُول الله هَذَا الْبَیْت مِنْهَا الْبَیْت عَلیّ وَفَاطِمَة قَالَ: نعم من أفاضلها
تفسیر سوره نور; روح المعانی:18/174
.

[6] - درباره آگاهی از منابع احادیث یاد شده در متن به تفسیر طبری:22/5ـ7 و تفسیر الدر المنثور:5/198ـ 199 مراجعه فرمایید.

[7] - یوسف/28.

[8] - یوسف/29.

[9] - احزاب/30.

[10] - جامع الأُصول، ج10، ص 101ـ 102.