مجموعه فرهنگی {الصـادقـِین} علیهم السلام

یا أَیُّها الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقوا اللّه وَ کُونُوا مَعَ الصّادقین (ترجمه: اى کسانى که ایمان آورده‌اید! از خدا بپرهیزید و با صادقان باشید) توبة/١١٩

مجموعه فرهنگی {الصـادقـِین} علیهم السلام

یا أَیُّها الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقوا اللّه وَ کُونُوا مَعَ الصّادقین (ترجمه: اى کسانى که ایمان آورده‌اید! از خدا بپرهیزید و با صادقان باشید) توبة/١١٩

مجموعه فرهنگی {الصـادقـِین} علیهم السلام

بُرَید گوید: از امام باقر (علیه السلام) درباره قول خدای عزوجل که می‌فرماید «‌اتَّقُوا اللَّهَ وَ کونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ‌» پرسیدم؟
حضرت فرمودند: « مقصود ماییم » .
مرحوم کلینی/اصول کافی ج 1/ص 208

مقصود از اهل بیت در آیه تطهیر چه کسانی هستند ؟

شنبه, ۲ ارديبهشت ۱۳۹۶، ۱۱:۱۲ ق.ظ

فرضیه بی پایه و اساس :

مقصود از اهل بیت در آیه تطهیر چه کسانی هستند ؟

سؤال : قرآن از تعلق اراده خدا بر تطهیر اهل بیت از رذائل و پلیدی ها سخن می گوید ، در این جا این سؤال مطرح می شود که مصادیق اهل بیت (علیهم السلام) از نظر شیعه چه کسانی هستند ؟

پاسخ : نظر سائل به آیه مبارکه است که می فرماید :

« إِنّما یُریدُ اللّه لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجسَ أَهلَ البَیْتِ وَیُطهّرکُمْ تَطْهیراً » [1]

« خداوند می خواهد پلیدی ها را تنها از شما خانواده دور کند و شما را کاملاً پاک گرداند » .

برای بررسی آیه «تطهیر» لازم است دو مطلب مورد بحث قرار گیرد :

1 . مفهوم « اهل بیت » چیست و عرب این واژه را در چه موردی به کار می برد ؟

2 . این آیه در مورد چه کسانی نازل شده است ؟

تبیین مفهوم « اهل بیت »

واژه «اهل بیت» مرکب از دو کلمه است :

 اهل     +        بیت

مفهوم هر دو کلمه واضح و آشکار است و برای تشریح آن ، به نقل سخنان فرهنگ نویسان عرب نیازی نیست ، زیرا واژه «أهل» هر چند عربی است ، ولی به خاطر ورود آن به زبان پارسی و اُنس ما با این لفظ در طول چند قرن ، آن را در ردیف کلمات فارسی درآورده است ، و از مجموع استعمالات آن به صورت مضاف می توان مفهوم آن را چنین توضیح داد :

اهل امر : زمامداران .

اهل انجیل : پیروان انجیل .

اهل کتاب : پیروان کتاب های آسمانی .

اهل اسلام : پیروان اسلام .

اهل الرجل : کسانی که با مردی پیوند خویشاوندی دارند .

اهل بیت : کسانی که در سایه پیوند خویشاوندی در خانه ای به صورت مشترک زندگی می کنند .

اهل الماء : موجوداتی که در آب دریا یا کنار آن زندگی می کنند .

·        با توجه به موارد استعمال این کلمه می توان مفهوم این لفظ را به شرح زیر تحدید کرد : هر انسانی که نسبت به موضوعی ( مضاف الیه ) یک نوع انتساب یا اختصاص ، و الفت و انسی دارد ، به آن «أهل آن شیء» می گویند ، از این رو « ابن منظور » در « لسان العرب » می گوید : « اهلُ الرجل أخصّ الناس به : وخِصّیصان هر مردی ، اهل اوست » .

به دیگر سخن ، هرگاه گفته شود « اهل الرجل » مقصود کسانی است که به او وابسته بوده ، و از اتباع و متعلقان او به شمار می روند و بر اساس این بیان ، باید گفت : اهل بیت مفهوم وسیعی دارد که فرزندان و همسران انسان را نیز دربرمی گیرد، لذا قرآن به روشنی آن را در مورد همسر ابراهیم به کار برده و آورده است که فرشتگان خطاب به او گفتند :

« رَحْمَةُ اللّهِ وَبَرَکاتهُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ البَیْت » [2]

« رحمت و برکات الهی بر شما خاندان باد » .

مقصود از « اهل بیت » چه کسانی است ؟

اکنون وقت آن رسیده است که مقصود از اهل بیت در آیه تطهیر روشن شود ؛ هرگاه دلیلی بر انحصار این مفهوم بر همسر و همسران یا خصوص فرزندان اقامه نشود ، باید آن را بر همان معنی وسیع حمل کرد ، ولی قرائن قاطع نشان می دهد که مقصود ، پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) و علی ، فاطمه و حسن و حسین (علیهم السلام) است و دیگر افراد را شامل نیست .

شواهد و قرائن این گفته عبارتند از :

1 . « البیت » به بیت معینی اشاره دارد .

« ال » در واژه « البیت » ، ال جنس یا استغراق نیست ، بلکه اشاره به یک بیت معهود که مورد عنایت آیه است، زیرا اگر مقصود آیه خانه های همسران پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم) بود ، لازم بود بگوید « أهل البیوت » ، و لذا آنجا که درباره آنان سخن می گوید ، صیغه جمع به کار می برد ، نه صیغه مفرد و می فرماید :

« وَقَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ وَلا تَبَرُّجنَ تَبَرُّجَ الجاهِلیّةِ الأُولی » [3]

«در خانه های خود قرار گیرید و مانند دوران جاهلیت نخست ، زیبایی های خود را آشکار نکنید» .

در این آیه هر اتاقی از اتاق های زنان رسول خدا بیتی محسوب شده که متعلق به یکی از همسران او بود ، در حالی که در آیه ، یک بیت مشخص مطرح است و طبعاً باید این یک بیت را معین کنیم ، نمی توان گفت این « بیت » یکی از بیت های متعلق به همسران رسول خدا (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) است ، زیرا در این صورت مفهوم آیه کاملاً در ابهام فرو رفته و مجمل خواهد بود ، گذشته از این دلیلی ندارد که یکی از بیت ها را بر هشت بیت دیگر ترجیح دهیم .

از این جهت باید این بیت ، جدا از بیوت ازواج رسول خدا باشد و آن بیت چیزی جز بیت فاطمه (علیها السلام) نیست که در عین تعلق به وی ، به پیامبر نیز تعلق داشت و در آن چهار نفر مشترکاً زندگی می کردند .

مؤید این مطلب حدیثی است که سیوطی در تفسیر آیه « فی بُیُوت أَذِنَ اللّه أَنْ تُرفَعَ » [4] آورده است .

او می نویسد : وقتی این آیه نازل شد و پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم) آن را در مسجد تلاوت کرد ، فردی برخاست و از رسول خدا پرسید : این بیوت با عظمت از آن کیست ؟ پیامبر فرمود : «بیوت انبیا و پیامبران است». در این هنگام ابوبکر برخاست و در حالی که به خانه فاطمه و علی (علیهما السلام) اشاره کرد ، گفت : آیا این خانه نیز از آن خانه هاست ؟ پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) فرمود : « نعم من أفاضلها [5] ; آری ! از برترین آنهاست » .

2 . مذکر بودن ضمایر

قرآن در سوره احزاب از آیه 29 تا آیه 34 پیرامون همسران پیامبر بحث و گفتگو میکند و در تمام آیات ، ضمایر مربوط به همسران پیامبر را مطابق قواعد ادبی مؤنث می آورد ، در این مورد متجاوز از بیست ضمیر مؤنث به کار می برد و می فرماید : « کُنْتُنَّ * فَتَعالِینَ * أُمَتِعْکُنَّ * أُسَرِّحْکُنَّ * تُرِدْنَ * لَسْتُنَّ * اتَّقَیْتُنَّ * فَلا تَخْضَعْنَ * قلنَ * قَرْنَ بُیُوتِکُنَّ * تَبَرُّجْنَ * اتِینَ * أَطِعْنَ * وَاذْکُرْنَ * و . . . » .

·        ولی هنگامی که به آیه مورد بحث ـ که در ذیل آیه 33 قرار دارد ـ می رسد ، لحن سخن دگرگون می شود و مخاطب عوض می گردد ، ضمایر را مذکر می آورد و میگوید : «عَنْکُمُ الرِّجْسَ» و «یُطَهِّرَکُمْ» ، در این صورت باید دقت کرد که هدف از این دگرگونی چیست ؟

این دگرگونی جز این نیست که آیه درباره غیر این گروه ( زنان ) نازل شده ، هر چند در سیاق آیات مربوط به آنها آمده است ، این که علت « تداخل » چیست و امّا چرا در اثنای گفتگوی با همسران ، ناگهان طرف خطاب دگرگون می شود ومطلب مربوط به غیر آنان به میان می آید و آنگاه ، بار دیگر به بحث پیرامون همسران باز می گردد را در جای دیگری مورد بحث قرار خواهیم داد .

-         اهل بیت (علیهم السلام) در لسان پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم )

روایات متضافر بلکه متواتر از پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) نشان می دهد که در این آیه ، جز خود پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم) و ساکنان خانه فاطمه ، احدی مقصود نیست ، و این روایات را گروهی از صحابه از پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) نقل کرده اند که برخی از آنها عبارتند از :

1 . ابوسعید خدری

2 . انس بن مالک

3 . ابواسحاق

4 . واثلة بن الاسقع

5 . ابوهریره

6 . ابوالحمراء

7 . سعد بن أبی وقاص

8 . عایشه

9 . ام سلمه

10 . ابن عباس

مضمون احادیث حاکی است که پیامبر گرامی (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) برای روشن کردن مقصود از اهل بیت ، دو کار معین انجام داده است که هرکدام در نوع خود قابل توجه است :

1 . کسا و عبا و یا قطیفه ای بر سر پنج تن افکند و امّ سلمه را که قصد ورود به  زیر کسا را داشت ، از دخول تحت کِسا بازداشت و این جمله را گفت : « خدایا اینان اهل بیت من می باشند ، پروردگارا پلیدی را از آنان دور ساز ! » .

2 . به مدت هشت ماه و یا بیشتر ، موقع رفتن به مسجد برای گزاردن نماز صبح ، به خانه زهرا می رفت و آنان را برای نماز دعوت می کرد و آیه مذکور را تلاوت می نمود .

بنابر این ، پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم) با این دو عمل ، کاملاً مصادیق آیه را تعیین فرموده است . اینک به صورت فشرده به ترجمه و نقل برخی از احادیث می پردازیم :

1 . ابو سعید خدری می گوید :

« قالَ رَسُوُل اللّهِ (صلّی الله علیه وآله وسلّم) : نُزِّلَتْ هذِهِ الآیَةُ فِیَّ وَفی عَلِیّ وَفاطِمَةَ وَحَسَن وَحُسَیْن » .

«رسول اللّه (صلّی الله علیه وآله وسلّم) فرمود : این آیه درباره من و علی و فاطمه و حسن وحسین فرود آمده است» .

2 . امّ سلمه می گوید :

این آیه در خانه من نازل گردید . همان روز زهرا (علیها السلام) غذایی به حضور پیامبر آورد ، پیامبر فرمود : برو ابن عمت علی و دو فرزند خود را بیاور ، زهرا در حالی که دست فرزندان خود را گرفته بود و علی نیز پشت سر اوحرکت می کرد ، وارد محضر رسول خدا شد .

پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم) حسنین (علیهما السلام) را در آغوش خود گرفت و علی (علیه السلام) در سمت راست پیامبر و دخت او در سمت چپ او نشستند و هر پنج نفر مشغول خوردن غذایی شدند که دخت گرامی پیامبر آماده کرده و به حضور پیامبر آورده بود ، ناگهان فرشته وحی الهی نازل شد و آیه تطهیر را فرود آورد . در این موقع پیامبر کسایی را که شبها آن را به روی خود می کشید ، برداشت و همه را زیر آن کساء قرار داد و دست خود را از زیر کسا بیرون آورد و به آسمان اشاره کرد و سه بار فرمود :

« اَلّلهُمَّ إِنَّ هؤُلاءِ أَهْلُ بَیْتی وَخاصَّتی فَاذْهِبْ عَنْهُمَا الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً » .

من با شنیدن این جمله خواستم زیر کِسا درآیم و مشمول چنین فضیلتی گردم ، از این جهت گوشه کسا را بالا زدم تا به آنان ملحق شوم ، پیامبر آن را از دست من کشید ، گفتم : ای رسول خدا ! آیا من از اهل بیت تو نیستم ؟ ! پیامبر بدون این که یکی از دو طرف قضیه را تصدیق کند فرمود :

« إنّکِ علی خَیْر أَنَّکِ مِنْ أَزْواجِ النَّبِیّ » .

« تو زن نیکی هستی و از همسران پیامبر می باشی » .

مضمون حدیث که در کتاب های حدیث و تفسیر نقل شده ، همگی بیانگر آن است که مفاد آیه از خصایص این پنج نفر است و غیر آن پنج تن ، حتی بهترین و پاکترین همسران او در این فضیلت شرکت ندارند .

رسول گرامی (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) به روایتی چهل روز و به روایت دیگر هشت ماه و به روایت سوم ، نُه ماه ، هنگامی که برای گزاردن نماز صبح به مسجد می رفت ، به در خانه علی (علیه السلام) می آمد و می گفت :

« الصَّلاةُ ، الصَّلاةُ ، « إِنَّما یُریدُ اللّهُ لِیُذْهبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُم تَطْهیراً » » [6]

·        تنها سؤالی که باقی می ماند این است که چرا آیه تطهیر در لابلای آیات مربوط به همسران پیامبر آمده است ؟

پاسخ : گاهی قرآن در حالی که درباره موضوعی سخن می گوید ، آن را رها کرده و به موضوعی می پردازد و اندکی بعد ، دیگر بار به همان موضوع نخست برمی گردد که یک نمونه آن را نقل می کنم .

در داستان یوسف ، آنگاه که پرده از خیانت همسر عزیز برافتاد ، و شوهر از جریان آگاه شد ، عزیز رو به همسر خود می کند و می گوید :

« قَالَ إِنَّهُ مِنْ کَیْدِکُنَّ إِنَّ کَیدکُنَّ عَظیم » [7]

«گفت : این کار مکر شما زنان است و حیله های شما بزرگ است» .

در حالی که با همسر خود سخن می گوید ناگهان خطاب را به یوسف متوجه می کند و می گوید :

« یُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هذا وَاسْتَغْفِری لِذَنْبِکِ إِنَّکِ کُنْتِ مِنَ الخاطِئین » [8]

«یوسف از او درگذر، و تو ـ ای زلیخا! ـ نیز از گناهی که انجام داده ای استغفار کن، تو از خطاکاران بوده ای».

وامّا این که چرا این کار انجام گرفته و لابلای گفتگو درباره زنان پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) مسأله اهل بیت (علیهم السلام) آمده است ، در اینجا دو علت باعث این کار شده است :

1 . خدا در حالی که درباره زنان پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) سخن می گوید و گاهی آنها را تهدید میکند و می گوید :

« یا نِساءَ النَّبیّ مَنْ یَأْتِ مِنْکُنَّ بِفاحِشَة مُبَیّنَة یُضاعَف لَها العَذاب ضِعْفَین وَکانَ ذلِکَ عَلی اللّهِ یَسیراً » [9]

« ای زنان پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) ! هر یک از شما گناه آشکار و فاحشی مرتکب شود ، عذاب او دو چندان خواهد بود ، واین برای خدا آسان است » .

در این شرایط با مطرح کردن اهل بیت و کمالات آنان می خواهد برساند که این خاندان برای شما بهترین الگو هستند ، چه بهتر زندگی آنان ، سرخط زندگی شما باشد .

2 . بسیاری از مسلمانان صدر اسلام درباره علی و خاندان او کاملاً حساسیت داشتند ، هیچ قبیله و عشیره ای نبود که فردی از آنان به دست امام در غزوه های اسلامی کشته نشده باشد ، و لذا بسیاری از آنان از امام سخت دل آزرده و ناراحت بودند ، و این نوع بغض و کینه ، پس از درگذشت پیامبر آشکار شدو گروه های زیادی به نوعی از امام و خانواده او انتقام گرفتند .

به خاطر چنین حساسیتی پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) به فرمان خدا آیه مربوط به طهارت و عصمت این خاندان را در لابلای آیات مربوط به همسران پیامبر قرار داد تا تجلی زیادی نداشته باشد . آنگاه برای این که ایجاد اشتباه نکند ، از طریق سنّت و حدیث به توضیح مفاد این آیه پرداخت و پرده از مقصد حقیقی آیه برداشت .

این جریان درست مانند این است که افراد خردمند و با تجربه اشیای بسیار قیمتی و گرانبها را در درون خانه در میان اشیایی قرار می دهند که برای بیگانه چندان جلب توجه نکند ، هر چند خود اهل خانه از درون آن آگاه هستند.

این بحث را ما با نقل روایتی از سعد بن ابی وقاص به پایان می رسانیم :

ترمذی در صحیح خود از سعد وقاص نقل می کند که در ماجرای مباهله،  پیامبر ، علی و فاطمه و حسن و حسین را خواست و گفت : « اَللّهُمَّ هؤلاءِ أَهْلِی » . وی در بخش دیگری از صحیح خود آورده است که پیامبر (صلّی الله علیه وآله وسلّم ) حسن وحسین و علی و فاطمه (علیهم السلام) را با پارچه پوشانید و فرمود :

« الَّلهُمَّ هؤلاءِ أَهْلُ بَیْتی فَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِیراً . قالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ وَأَنَا مَعَهُمْ یا نَبِیَّ اللّه ؟ قالَ أَنْتِ عَلی مَکانِکِ وَأَنْتِ عَلی خَیْر » [10]

« خدایا آنان اهل بیت من هستند ، خدایا پلیدی را از آنان دور ساز و آنان را به نحو خوبی ، پاکیزه گردان ! امّ سلمه عرضه داشت : ای پیامبر خدا ! من هم از آنان هستم ؟ فرمود : تو بر جای خود باش ( وارد کسا مشو ) تو زن خوبی هستی » .

 

 

و آخر دعوانا أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِین

 

دریافت نسخه PDF



[1] - احزاب/33.

[2] - هود/74.

[3] - احزاب/33.

[4] - نور/36.

[5] - الدر المنثور:6/203:
أخرج ابْن مرْدَوَیْه عَن أنس بن مَالک وَبُرَیْدَة قَالَ: قَرَأَ رَسُول الله صلى الله عَلَیْهِ وَسلم هَذِه الْآیَة {فِی بیُوت أذن الله أَن ترفع} فَقَامَ إِلَیْهِ رجل فَقَالَ: أَی بیُوت هَذِه یَا رَسُول الله قَالَ: بیُوت الْأَنْبِیَاء

فَقَامَ إِلَیْهِ أَبُوبکر فَقَالَ: یَا رَسُول الله هَذَا الْبَیْت مِنْهَا الْبَیْت عَلیّ وَفَاطِمَة قَالَ: نعم من أفاضلها
تفسیر سوره نور; روح المعانی:18/174
.

[6] - درباره آگاهی از منابع احادیث یاد شده در متن به تفسیر طبری:22/5ـ7 و تفسیر الدر المنثور:5/198ـ 199 مراجعه فرمایید.

[7] - یوسف/28.

[8] - یوسف/29.

[9] - احزاب/30.

[10] - جامع الأُصول، ج10، ص 101ـ 102.

موافقین ۱ مخالفین ۰ ۹۶/۰۲/۰۲
أبـونور

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی